Bilinçli İlaç Tüketimi: Antibiyotik Direnci Nedir?

Antibiyotikler, bakteriyel enfeksiyon hastalıklarının tedavisinde kullanılan ve insan sağlığı açısından büyük öneme sahip ilaçlardır.

Antibiyotik direnci, bir bakterinin antibiyotiğe maruz kaldığında hayatta kalma becerisidir.

Nasıl Gelişir?

Bir bakteri antibiyotiğe maruz kaldığında üç ihtimal vardır;

  • ölür
  • hareketsiz kalır
  • ya da çoğalırlar.

Bunların olması için ise 3 temel etken vardır;

  • antibiyotik konsantrasyonu
  • bakteriyel mutasyon
  • genetik değişim.

Antibiyotik Konsantrasyonu Nedir?

Antibiyotik Konsantrasyonu

Genel olarak bir bakteriye fazla antibiyotik verilirse bakteri hareketsizleşir ya da ölür. Az antibiyotik ise çoğalmaya yol açar. Bazı bakteriler, içerisinde binlerce bakteri hücresinin bulunduğu jel benzeri bir madde olan biyofilm içinde yaşar. Bunu anlamak için çilek reçelini düşünebilirsiniz, içindeki çilek çekirdekleri bakterileri temsil edebilir. Bu, büyük ve kalın bir enerji kalkanına benzer. Bakteri hücrelerinin tümüne ulaşabilmesi için, antibiyotiğin biyofilmden geçmesi gerekir. Biyofilmin çok derinlerinde gömülü olan bazı hücreler, yüzeye ulaşan antibiyotiğin sadece küçük bir kısmına maruz kalır.

Bakteriyel Mutasyon Nedir?

Bakteriyel Mutasyon-antibiyotik

Bakteri hücreleri çoğaldığında, yeni bakteri hücresinin orijinal bakteri hücresiyle tam olarak aynı olmaması olasılığı azdır. Kopyalanan hücredeki bu hataları mutasyon olarak adlandırırız. Mesela bir bakteri hücresinde hücre duvarı biraz farklı olabilir, bir diğerinde enzimin çalışması zayıf olabilir vb. Mutasyonlar evrim fikrinin temelidir ve doğada gördüğünüz çeşitliliğin tümü, yüz binlerce yıl boyunca süregelmiş pek çok mutasyondan kaynaklanmaktadır. Hayvanlarda, bir türün hayatta kalmasına yardımcı olacak bir mutasyona adapte olması yüzyıllar veya bin yıl sürebilir. Hayvanlarda bu kadar uzun süre gerekmesinin sebebi, çoğu hayvanın büyümesinin ve üremesinin yıllar almasıdır.

Diğer yandan, bakteriler saatlerle ölçülen sürede üreyebilir ve bu durum mutasyonların çok daha kısa sürede gerçekleşmesini sağlar. Bu mutasyonlar antibiyotiklerin bakteriye girmesini veya yapışmasını güçleştirebilir, antibiyotiğin bakteriye zarar verme veya öldürme etkinliğini azaltabilir.

Bakterilerin dirençli hale geçerken geçirdiği 4 temel mutasyon vardır;

  • Bakterideki enzimler antibiyotikleri yer ve deaktive eder yani etkisizleştirir.
  • Antibiyotikler bakteriden atılır.
  • Bakteri duvarı antibiyotiklerin içeri girmesini engeller.
  • Bakteri, enerjiyi işlemenin yeni bir yolunu bulur.
Mutasyon geçirmiş bu küçük bakteriler, mutasyon geçirmemiş bakterilerin öldüğü yerlerde gelişebilir ve bunları öldürmek için, yeni antibiyotikler (veya eğer mutasyon geçirmiş bakteriler az dirençli iseler, aynı antibiyotikten daha fazla miktarda) kullanılmalıdır.
İnsanlar bağışıklık sistemlerine yardımcı olacak yeni antibiyotikler bulmak üzere araştırmalarına devam etmekte ve bakteriler kolonilerinde antibiyotiklere direnç gösterme potansiyeline sahip olan mutasyon geçirmiş üyeler bulundurmaya devam etmektedir.

Genetik Değişim Nedir?

genetik-degisim-antibiyotik

Bir bakteri türü bir gen veya genler vasıtasıyla antibiyotiklere direnç göstermeyi başardığında, bu gen ya da genler kopyalanarak diğer bakterilere aktarılabilir. Bir nevi dedikodu aktarımı gibi düşünün. Daha çok konuşuldukça, giderek daha çok sayıda bakteri bir antibiyotiğe nasıl direnç gösterileceğini öğrenir!

Patojenler Ne kadar Dirençli Hale Geldi?

patojen-antibiyotik

Yıllar boyunca, bazı bakteriler diğerlerine göre antibiyotiklere karşı daha fazla dirençli hale gelmiştir. Bazı yaygın ve önemli dirençli bakterilere bir bakalım:

  • Carbapenem-resistant enterobacteriaceae (CRE): Bazı CRE kültürleri tedavi edilemez ve her tür antibiyotiğe dirençlidir. CRE’li kan dolaşım sistemi enfeksiyonu olan hastaların ölüm oranı % 50’dir. Bu enfeksiyonlar nadir de olsa, araştırmacılar CRE’nin yayılmasından çok endişe duyarlar.
  • Clostridium difficile (C. difficile): Bu bakteriler genelde antibiyotikler normal ekosisteme hasar verdikten sonra saldırırlar ve acı verici, kanlı ishal ve ateş gibi semptomlara yol açabilirler. Sıklıkla hastanelerde ve kalabalık grupların bir arada yaşadığı evlerde görülür ve yaşlı kişiler için genelde öldürücüdür. Bu bakteri çoğu antibiyotiğe karşı doğal dirence sahiptir ve öldürmesi güç sporlar yaratır.
  • Neisseria gonorrhoeae: Bu bakteri Kuzey Amerika’daki en ünlü ikinci enfeksiyonun (Gonorrhoeae) sebebidir ve üremede ciddi komplikasyonlara yol açabilir. Bir zamanlar tedavisinin son derece kolay olduğu düşünülmüş olmasına rağmen, şimdi enfeksiyonların yaklaşık % 30’u antibiyotiğe dirençlidir.

Önlem İçin Neler Yapılabilir?

antibiyotik-direnci

Antibiyotik direncini sınırlandırmak için, dünyadaki tüm bakterilerin (içimizde, hayvanlarda ve çevrede yaşayan) antibiyotiklere maruz kalmasının sınırlandırılması önemlidir. Bakterilerin antibiyotiklere gereğinden fazla maruz kalmadığından emin olunmasına yardımcı olacak iki yol şudur:

  • Sorumlu antibiyotik kullanımı: Sadece bakteriyel enfeksiyon geçirdiğinizde antibiyotik alımında dar spektrumlu bir antibiyotik seçin ki, sağlıklı bakteriyel ekosisteminiz ölmesin. Kullanılacak ilacın seçimi için uzman doktorlara danışınız. Hayvanlar için de buna benzer şekilde uygulama yapılmalı, sağlıklı hayvanlara antibiyotik verilmemeli ve bakteriyel enfeksiyonların tedavisinde dar spektrumlu antibiyotikler kullanılmalıdır. Antibiyotikleri nasıl kullandığımız konusunda gerçekten seçici davranmak, bunların yararsız ve modası geçmiş hale gelmesini önleyecektir.

Dipnot: Bazı antibiyotikler, sadece kısıtlı sayıda farklı bakteri türü ile savaşabilecek şekilde geliştirilmiştir. Bunlar dar spektrumlu antibiyotiklerdir.

  • Antibiyotikleri sorumlu şekilde yok edin: Çöpe atma, ortamda yaşayan bakterilerin antibiyotiğe maruz kalmasını minimuma indirecek şekilde yapılmalıdır. Örneğin, antibiyotikleri ezmemeli veya onları tuvalete atmamalısınız. Böyle yapılması, antibiyotiğin toprakta ve suda yaşayan bakterilere doğrudan etki etmesine yol açar. Bunun yerine uygulanabilecek iki seçenekten birisi bunları atılmak üzere bir eczaneye geri vermek, diğeri ise ağzı kapalı bir plastik torbaya koyarak çöpe atmaktır.

Kaynak 

Bilgiyi Yay!