Herkese merhaba, bu haftadan itibaren artık yeni bir köşemiz daha var: Sözlük köşemiz.
Bu zamana kadar bilim ile ilgili pek çok yazı yazdık, yazılarda da pek çok bilimsel terim geçti. Bu terimlerin “doğru” bir şekilde bilinmesi yazıların anlaşılması açısından çok önemli. Sözlük köşesi de bu yazıların daha iyi anlaşılması için oluşturuldu. Ben de bilimsel terimleri her hafta olmasa da sık sık ve konu konu sizlere aktarmaya çalışacağım.

bilimsel terimler sözlüğü

Bu haftaki konumuz evrim. “Tabi ki de başka ne olabilir” dediğinizi duyar gibiyim fakat sadece evrimle sınırlı kalmayacak. Bilimle ilgili her konudan birer sözlük oluşturacağım.

Umarım beğenirsiniz 🙂

Ek olarak, size tavsiyem terimleri sadece birer tanımdan ibaret görmeyin. Yukarıda da bahsettiğim gibi sitede bilim başlığı altında birçok yazı var ve daha da olacak. Sözlüğü inceledikten sonra bu yazıları tekrar okuyup konularla sözlükteki terimler arasında bağlantı kurabilirsiniz. Böylece hem yazıları daha iyi anlamış (ya da okuduğunuz kitapları) hem de terimleri kalıcı olarak öğrenmiş olursunuz.

Keyifli bilgilenmeler…

Sözlük:

A

Alel: Bir genin iki ya da daha fazla alternatif biçiminden biri.
Anagenez: Türleşme olmaksızın değişimle türeme.
Arka Plan Yok Oluşu: Tüm jeolojik dönemlerde belli sayıdaki türün sürekli yok oluşu.
Arketipik: Bir gruptaki tüm canlıların düzenlenişinde ilkel forma ait olan.
Arıtıcı Seçilim: Bir toplumda zararlı alellerin elenerek uzaklaştırılması.
Artık Tür: Geride bırakılmış tür. Örneğin yok olan bir gruptan geride kalan tür.

B

Bencil DNA: Kendini eşleme yetisi olan fakat içinde bulunduğu canlı için hiçbir işlevi olmayan ya da zararlı olabilen DNA dizisi.
Benzeştirici Evrim: Aynı evrimsel soy hatlarında, genellikle farklı öncül özelliklerle ya da ayrı gelişimsel yollarla benzer özelliklerin bağımsız olarak evrimi.
Birilikte Evrim: Bir tür tarafından oluşturulan seçilim baskısına yanıt olarak iki ya da daha çok (ekolojik etkileşim gösteren) türün birlikte evrimi.
Biyocoğrafya: Canlıların coğrafi dağılımını çalışan bilim dalı.

C-Ç

Çekimsel Dışlama: Bir türe ait bir topluluğun diğer bir türle çekişmesi sonucu yok olması.
Çok Kökenli(Polifiletik): Üyeleri birden çok atadan evrimleşen dolayısıyla tek bir ortak ataya sahip olmayan üyelerden oluşmuş bir takson.

D

Dimorfik: İki ayrı formu olan.
Dioik( İki Evcikli): Eşey organları ayrı bireylerde bulunan.
Doğal Seçilim: Her nesilde düşük seçilim değeri olan bireylerin popülasyondan çıkarıldığı süreç.

E

Ekolojik Niş: Bir türün ya da topluluğun varlığını sürdürebildiği ilgili tüm çevresel değişkenler bileşimi aralığı. Genellikle bir türün ekosistemdeki rolü için de kullanılır.
Ekolojik Salım: Bir topluluğun diğer türler ile rekabet baskısı azaldığında ekolojik nişinin genişlemesi.
Evrim: Bir ya da daha çok özelliğin farklı durumlarına sahip canlıların kökeni ve zamanla bu canlıların oranlarındaki değişimler.
Evrimsel Ayrılma: Soy hatları arasında bir ya da daha çok özellik için artan farklılıkların evrimi.

F

Fenotip: Çevreye bağlı olarak bir canlıda gözlenen özellikler.
Filogeni: Bir türün ya da taksonların evrimsel tarihi.
Filogenetik Tür: Ata döl ilişkisine sahip olan, diğer kümelerden net bir şekilde ayrılabilen, temel bir canlı kümesi.
Filogenetik Ağaç: Bir tür ya da popülasyon grubu arasındaki atasallık ve türemişlik ilişkisini gösteren diyagram. Ayrıca evrimsel ağaç olarak da ifade edilir.
Filum: Büyük organizma grupları, örneğin kafadan bacaklılar, kordalılar, artropodlar.

G

Geçiş Formu: Hem ata hem de türev grupların ortak özelliklerine sahip tür.
Gelişim: Bir bireyin, döllenmiş yumurtadan ölümüne kadar geçirdiği evreler.
Genom: Bir hücre ya da canlıdaki tüm DNA dizilerinin toplamı.
Genotip: Bir canlı bireyi tarafından sahip olunan genler kümesi.

H

Hat Ayrışımı: Ortak bir atasal türden kalıtılan çeşitli gen hatlarını taşıyan türlerin her birinde farklı bir tek gen hattının egemen olması.
Homoplasi: Ortak atadan gelmekten çok koşut evrimden kaynaklanan yapısal benzerlik.

I-İ

Irk: Belirli bir coğrafi bölgede bulunan, diğer bölgedeki topluluklardan bir ya da daha çok özellik bakımından farklı olan topluluktur.
İlkin Form: İlk organizma. Doğal seçilimle evrimleşebilen ilk canlı.
Iteropar: Hayatları boyunca birden fazla üreme olayı gerçekleştiren bireyleri olan bir popülasyonu veya türü tanımlar. İnsanlar buna örnektir.

K

Kardeş Taksonlar: Yakın bir ortak atadan türemiş, bu nedenle birbiriyle yakın akraba olan iki tür ya da daha yüksek takson.
Kardeş Tür: Morfolojik özellikleriyle ayrılmaları olanaksız ya da güç olan, fakat ekolojileri, davranışları, kromozomları ya da benzer diğer özellikleriyle ayrılabilen türler.
Kladistik Sınıflandırma: Canlıları ortak atalarından ayırma sırasına göre sınıflandırır.
Koşut Evrim: Bir canlının atalarının farklı fenotipik özelliklere sahip olduğu birbirine yakın soy hatlarında, benzer ya da eş özelliklerin birbirlerinden bağımsız olarak evrimi.

M

Makro Evrim: Tür düzeyinden yukarıda gerçekleşen evrim, üst takson ve yeni yapılar gibi evrimsel yeniliklerin oluşması.
Mikro Evrim: Tür düzeyinde ya da altında oluşan evrim.
Moleküler Evrim: DNA ya da proteinler bakımından evrim.
Moleküler Saat: Evrimsel olayların DNA ya da protein değişikliklerine göre tarihlendirilmesi.
Mozaik Evrim: Bir soy hattındaki özelliklerin farklı hızlarda dolayısıyla birbirinden bağımsız olarak evrimleşmesi.
Mutasyon: Genlerde ya da proteinlerde kalıtsal değişiklik.

P

Panmiksis: Bir toplulukta bireyler arasında rastgele çiftleşmeler.
Pedomorfoz: Atada bulunan ergin, eşeysel özelliklerin, canlının ergin olmayan gelişim evrelerinde görülmesi.
Pleiotropi: Bir genin birden çok özelliği etkilemesi durumu.

S

Seçilim: Fenotipik olarak farklı varlık sınıflarının rastgele olmayan farklı yaşamda kalma ya da üreme başarısı.
Senata: Bugün yaşayan tüm organizmaların en son ortak atası.
Sıçramalı Denge: Türleşmeli evrim sonucu olarak, aşırı hızlı, normal veya yavaş evrimsel değişimler.
Sinodontlar: Memelilerin atası olan soyu tükenmiş sürüngenler.

T

Takson: Bireyler ya da tür kümelerinin atandığı adlandırılmış sınıflandırma birimi.
Tür: Birbiriyle çiftleşerek üreyebilen ya da potansiyel olarak üreyebilen bir grubun üyeleri.

V

Vestijiyal(Körelmiş) Karakter: Mağara hayvanlarının gözleri ve insanın apandisi gibi, türün atasında tamamen işlevsel olup, artık işlevi kalmamış, körelmiş özellik.

Y

Yarı Tür: Biyolojik etmenlerce diğer topluluklardan kısmen yalıtılan çeşitli topluluk gruplarından biri.
Yinelenen Mutasyon: Bir türde belirli mutasyonların yinelenen şekilde oluşması.

Bir sonraki yazımda görüşmek üzere…

Bilimle kalın!

Hoşça kalın!

Kaynakça:
Evrim/ Douglas J. Futuyma
Evrimsel Analiz/ Scott Freeman, Jon C. Herron
Evrim Nedir/ Ernst Mayr
Evrim/ Francisco J. Ayala
Türlerin Kökeni/ Charles Darwin