Bilinmeyeni Temsil Eden X Harfinin Şaşırtıcı Hikayesi

1895 yılında bilinmeyen bir ışın keşfeden Wilhelm Röntgen’in bu ışına “x-ışını” demesi gibi birçoğumuz alfabemizde yer almamasına rağmen “X” harfini “bilinmeyen”i ifade eden bir terim olarak kullanırız. Matematik derslerinden de kendisine çok aşina olduğumuz X harfini neden bir bilinmeyen için kullanıyoruz? Nedenini duyunca tebessüm edeceğiniz hikaye için şimdi geriye yaslanın ve okumaya devam edin.

Neden X?

m4u6b7 - X Harfi Neden Hep Bilinmeyeni Temsil Ediyor?

X harfinin sembolizmdeki karşılığı “arayış ve buluş”dur. Buna göre; sonsuza uzanan iki çizginin merkezde tek bir noktada buluşması ya da bir başka açıklamaya göre, X harfinin her yönden tek bir noktayı işaret eden oklardan oluşması, insan yaşamındaki arayış ve buluş’u temsil eder. Bilinmeyenin “X” olarak tanımlanmasının ardındaki esas nedeni anlamak içinse bilim tarihinde günümüzden 2000 yıl önceye gitmek gerekir.

Matematik, fizik, astronomi gibi bilimlerim doğuş yerlerinin Mezopotamya bölgesi olduğuna hepimiz hemfikiriz. Milattan bir kaç yüzyıl sonra Persler’in,Araplar’ın ve Türkler’in yaptıkları çalışmalar sonucunda cebir olarak adlandırdığımız, al-jebra matematik sistemi kuruldu. Al-jebra birbirinden bağımsız parçaları bir araya getirme sistemi olarak tanımlanır. 11. ve 12. yy’da al-jebra ile tanışan İspanyol bilim insanları bu bilgileri kendi dillerine çevirerek üzerinde çalışmalar yapmak istiyorlardı. Şimdi buraya dikkat etmenizi istiyorum. Diller birbirleri arasında farklılık göstermektedir. Özellikle farklı dil ailelerinden olan dillerde kullanılan harfler aynı olmayabilir. Bu da çevirilerde sorunlara neden oluyordu.

Örneğin Arapça’daki şın harfi, bir çok dilde bulunmayan bir harftir. İngilizce’de bu harfi çıkarabilmek için -ch kullanılmaktadır. Şın Arapça’da bir şey anlamına gelen şeylan kelimesinin ilk harfidir. Bu kelimeye belirli tanımlılık eki ekleyerek al-şeylan kelimesini elde ederiz. Al-şeylan, bilinmeyen bir şey..

Tercümeyi yapan kişiler için tek sorun şın harfi için çıkarılabilecek bir ses bulmaktı. Bu da pek mümkün görmüyordu, alfabelerine yeni bir ses ekleyemeyeceklerine göre başka bir yolla halletmeliydiler. Çeviren kurul ck sesindeki k ile Antik Yunanca’nın Kai harfine dönüştürüldüğü bir kural ile tanımlamaya karar verdiler. Daha sonra bu kaynaklar, Latince’ye çevrilirken Kai harfi yerine x ifadesi kullanılmaya başlandı.

Aslında x harfimizin o kadar da manalı bir hikayesi yokmuş. İspanyolların “ş” harfini çıkaramıyor olmalarını x harfini bu kadar etkileyici yapmış. Büyüsü bozuldu mu derseniz, bence X tüm ihtişamını korumakta peki ya sizce?

Bilgiyi Yay!