Bir D├Ânemin Seri Katili: Radyum ­čÄÖ

Radyum,┬á1898 y─▒l─▒nda Frans─▒z fizik├žileri┬áPierre Curie┬áve e┼či┬áMarie Curie┬átaraf─▒ndan bulunan,┬á700 ┬░C de eriyen, so─čukta suyu ayr─▒┼čt─▒ran, ─▒┼č─▒n etkinli─či ├žok olan bir elementtir. Radyumu bulan ikili, radyum i├žin ┼čunlar─▒ s├Âylemi┼čtir:

En sevdi─čimiz ┼čeylerden biri gece ├žal─▒┼čma odam─▒za girmekti. Duvar dibindeki masan─▒n ├╝zerinde duran ┼či┼čelerden yay─▒lan soluk ye┼čil par─▒lt─▒y─▒ g├Ârmeye bay─▒l─▒yorduk. Bu, bizim i├žin yepyeni ve m├╝thi┼č bir ┼čeydiÔÇŽ Sanki karanl─▒ktaki periler gibiydiler.

Fakat onlar da bilemezdi karanl─▒ktaki bu perilerin o d├Ânem y├╝zlerce insan─▒n ├Âl├╝m├╝ne sebep olabilece─čini. ─░lk olarak Radyum’dan bahsedece─čim size, daha sonra bir d├Ânemin nas─▒l felakete d├Ân├╝┼čt├╝─č├╝nden…

Radyum Nedir?

Radyum

Madam Curie, radyoaktivite ├╝zerine yapt─▒─č─▒ ├žal─▒┼čmalarla iki Nobel ├ľd├╝l├╝ kazanan nadide bir insan. Hayat─▒n─▒ uranyum ve radyum gibi elementlerle yapt─▒─č─▒ deneylerle ya┼čayan ve radyoaktivitenin s├Âzl├╝k tan─▒m─▒n─▒ yapan Polonyal─▒ bir kimyager ve fizik├ži. ├çal─▒┼čmalar─▒nda kulland─▒─č─▒, uranyum ve radyum birer radyoaktif madde.

Bunlar─▒ radyoaktif yapan ├Âzellikleri ─▒┼č─▒n yayan maddeler olmalar─▒. Radyoaktif bir madde ─▒┼č─▒n─▒m olarak alfa, beta ve gama par├žac─▒klar─▒n─▒n ya birka├ž─▒n─▒ ya da hepsini yayma ├Âzelli─čine sahip olur. Radyum ise yo─čun oranda alfa par├žac─▒klar─▒ yaymaktad─▒r. V├╝cuda girdi─či zaman bozunuma u─čray─▒p radon gaz─▒na d├Ân├╝┼č├╝yor ve solunum yoluyla at─▒l─▒yor ama eser miktarda bile olsa v├╝cut i├žinde kald─▒─č─▒ zaman b├╝t├╝n kemik dokular─▒n─▒ alfa par├žac─▒klar─▒yla tam anlam─▒yla bombard─▒mana u─črat─▒p, tahrip etme g├╝c├╝ne sahiptir.

B├╝y├╝k Ke┼čif Nas─▒l Oldu?

1898 y─▒l─▒nda┬áMarie Curie ve e┼či Pierre Curie┬áon iki y─▒ll─▒k b├╝y├╝k bir azmin ve sabr─▒n meyvesini g├Ârmeyi ba┼čard─▒lar. Gecelerini g├╝nd├╝zlerine katarak o d├Ânemde farkl─▒ radyoaktif maddeler ├╝zerinde deneyler yap─▒yorlard─▒, bu deneylerin ana maddesi bir ├že┼čit uranyum filizi olan uranitti. Bu filizden ├Ânceden de radyoaktif oldu─čunu bildikleri uranyumu izole ettiler, fakat ellerinde kalan madde h├ól├ó ─▒┼č─▒n─▒m yap─▒yordu. Ve bu noktada g├╝n├╝m├╝z├╝n element tablosunu ┼čekillendirecek bir soru ortaya ├ž─▒kt─▒:┬áYeni bir element mi?┬áBulgular─▒n─▒ Fransa Bilim akademisine sunmadan ├Ânce, Curieler ke┼čiflerinden dolay─▒ b├╝y├╝lenmi┼člerdi.

Bu ├Âyle bir b├╝y├╝ oldu ki ├žocuklar─▒n en sevdikleri oyuncaklar─▒n─▒ yanlar─▒ndan ay─▒rmamalar─▒ gibi, Marie Curie de radyum elementiyle ├žok yak─▒n bir ili┼čki kurmu┼čtu, gece lambas─▒ olarak radyum kullan─▒yordu ve kollar─▒na tak─▒yordu.┬á├ço─ču kimse, bu denli y├╝ksek enerji i├žeren bir maddenin mutlaka m├╝thi┼č g├╝├žleri olaca─č─▒nda hemfikirdi. Hatta Pierre Curie, koluna 10 saat boyunca bir par├ža radyum ba─člad─▒ktan sonra kolunda yan─▒k oldu─čunu fark edince bu maddenin mutlaka kansere iyi gelece─čine kanaat getirmi┼čti.

Fakat ├Âyle olmad─▒, radyoaktiviteyle i├ž i├že ya┼čamak Marie Curie’nin kan kanserine yakalanmas─▒na ve 1934 y─▒l─▒nda ÔÇťbilim i├žin ├Âlen kad─▒nÔÇŁ ├╝nvan─▒n─▒ almas─▒na sebep oldu.

Radyum Felaketi

Evet, gelelim o d├Ânemdeki baz─▒ ├ž─▒lg─▒nl─▒klara…

Yeni her zaman dikkat ├žeker, o d├Ânemin merak konusu da radyum olmu┼čtu.┬áRadyum art─▒k so─čuk alg─▒nl─▒─č─▒ ila├žlar─▒nda, ├žocuk oyuncaklar─▒nda, di┼č macunlar─▒nda, hatta i├žme sular─▒nda bile kullan─▒l─▒yordu.

Radyum

 

Firmalar─▒n sat─▒┼čta en ├žok kulland─▒─č─▒ sloganlar:

  • ÔÇťSa─čl─▒k Kayna─č─▒ÔÇŁ,
  • ÔÇť├ľl├╝mden Ba┼čka Her Derde DevaÔÇŁ,
  • ÔÇťYa┼čayan ├ľl├╝leri Bile DiriltirÔÇŁ ve
  • ÔÇťEbedi I┼č─▒maÔÇŁ gibi beylik laflar oldu.┬áRadyumun, tehlikelerinden bahsedilmesi bir yana, AmerikaÔÇÖda yeni bir market haline getirildi. Radyum’un ad─▒ art─▒k UNDARK‘t─▒.

Bu firmalar─▒n iddias─▒na g├Âre radyum siyati─če, lumbagoya, gut hastal─▒─č─▒na, romatizmaya, hipertansiyona, kansere, k├Ârl├╝─čeÔÇŽ. K─▒saca akl─▒n─▒za ne gelirse, t├╝m hastal─▒klara iyi geliyordu.Radyum i├žeren su damacanalar─▒ ┼čifa niyetine evlere girdi, kapl─▒calarda radyum tuzu kullan─▒lmaya ba┼člad─▒. Radyum i├žeren ÔÇťpar─▒ldayan di┼člerÔÇŁ slogan─▒yla piyasaya s├╝r├╝len di┼č macunlar─▒ ├╝retildi. Sekt├Âr o kadar canl─▒ bir hal alm─▒┼čt─▒ ki radyum i├žeren ne varsa binlerce sat─▒yor ve firmalar talebe yeti┼čemiyordu.

Fosforlu K─▒zlar

Radyum

1917-1926 y─▒llar─▒ aras─▒nda Amerika, New JerseyÔÇÖde bir fabrikada, Undark isimli boyalarla ├╝retilen saatlerin y├╝zeylerini parlatmalar─▒ i├žin kasabal─▒ gen├ž kad─▒nlar i┼če al─▒nd─▒.┬áSaatlerin parlat─▒lmas─▒n─▒n amac─▒, Amerikan askerlerinin geceleri de saati g├Ârebilmeleri i├žindi. Ve k─▒zlar─▒n saatleri parlat─▒rken kullanacaklar─▒ madde, tabi ki o d├Ânemin pop├╝ler elementi radyumdu.

Waterbury Saat Fabrikas─▒ÔÇÖnda ├žal─▒┼čan yirmili ya┼člardaki bu k─▒zlar tad─▒ ve kokusu olmayan radyum boyas─▒n─▒ saat kadran─▒ndaki rakamlara s├╝receklerdi ama m├╝┼čterilerine birinci s─▒n─▒f kalite sunmak isteyen ┼čirket, k─▒zlardan radyumlu f─▒r├žalar─▒n─▒ a─čz─▒yla sivriltip ├Âyle kullanmalar─▒n─▒ istiyordu.

G├╝nde 250 kadran parlatan k─▒zlar, zarars─▒z oldu─ču s├Âylenen radyumlu f─▒r├žalar─▒n ucunu her kullan─▒mda dudaklar─▒yla sivrilttikten sonra s├╝r├╝yorlard─▒.┬áGen├ž k─▒zlar da s├Âylenenleri harfiyen yerine getirdiler, ne de olsa ├╝creti de fena say─▒lmazd─▒, haftada 40 saat i├žin o d├Ânemin paras─▒yla 18 dolarl─▒k bir kazan├žlar─▒ vard─▒; ve bilmeden yuttuklar─▒ radyum miktar─▒ ne kadar fazla olursa, o kadar ekstra para kazand─▒lar.

O d├Ânemde b├Âyle bir fabrikada ├žal─▒┼čmak da b├╝y├╝k avantajd─▒, ├ž├╝nk├╝ mesai bitiminde bu ola─čan├╝st├╝ boyay─▒ sa├žlar─▒na, t─▒rnaklar─▒na ve di┼člerine s├╝rme avantaj─▒ yakal─▒yorlard─▒. Daha ─▒┼č─▒lt─▒l─▒, daha g├╝zel olmak i├žinÔÇŽ

Kad─▒n i┼č├žiler radyumu yutarak, sa├žlar─▒na, dudaklar─▒na s├╝rerek ├žal─▒┼čt─▒. Bilim insanlar─▒ ve patronlarsa, fabrikada gezerken kur┼čundan maske ve mandallar kulland─▒lar. ├ç├╝nk├╝ asl─▒nda onlar radyumun zarar─▒n─▒n fark─▒ndayd─▒lar; fakat daha ├žok para i├žin sustular.

Radyum

Yuttuklar─▒ radyum boyas─▒, gen├ž i┼č├žilerin kemiklerini i├žten i├že, direkt olarak zehirlemi┼čti. 1920 y─▒l─▒nda ├ženelerinde ki t├╝m├Ârlerle de ilk belirtiler ortaya ├ž─▒kt─▒. Gen├ž k─▒zlar─▒n kemiklerinin en ufak bir darbede k─▒r─▒lmalar─▒, kan ve kemik kanserlerine yakalanmalar─▒ ile de devam─▒ geldi. Fabrika i┼č├žisi kad─▒nlardan 50ÔÇÖden fazlas─▒ 1927ÔÇÖde radyum boyas─▒ zehirlenmesi sonucu ├Âld├╝.

Tabi o zamanlar ├ža─č─▒n mucizesi olan radyumun buna sebep oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝lemedi, fakat hastal─▒klar─▒n boyutu da gitgide art─▒yordu. Doktorlar k─▒zlara normal hastal─▒k te┼čhisleri koymaya devam ederken, vaka say─▒s─▒ da artmaya devam ediyordu. U.S. Radium ┼čirketi Harvard ├ťniversitesiÔÇÖne ├Âl├╝mlerin sebeplerini ara┼čt─▒rma izni vermeden ├Ânce 9 ki┼či ├žoktan hayat─▒n─▒ kaybetmi┼čti ve ├Âl├╝mlerin ard─▒ arkas─▒ da kesilmiyordu.

Ara┼čt─▒rmay─▒ s├╝rd├╝ren Harrison Stanford Martland k─▒zlar─▒n ├Âl├╝m├╝n├╝n radyumdan kaynakland─▒─č─▒n─▒ bilimsel a├ž─▒dan kan─▒tlad─▒ ve bulgular─▒n─▒ 1925 y─▒l─▒nda yay─▒nlad─▒. Radyumun ne kadar zararl─▒ oldu─ču kamuoyu ile payla┼č─▒ld─▒ payla┼č─▒lmas─▒na ama radyumun kullan─▒m─▒ azalarak da olsa 1960 y─▒llar─▒na kadar s├╝recekti.

 

  • Kaynak Ve ─░leri Okuma: 1┬á2

Bilgiyi Yay
Taraf─▒ndan yaz─▒ld─▒ Meysa Kardelen Akan
Merhabaa :) Ben Meysa Kardelen Akan. Molek├╝ler biyoloji ve genetik lisans ├Â─črencisiyim. Bilime her zaman ilgili ve merakl─▒ oldum. Sorgulay─▒c─▒ ve ara┼čt─▒rmac─▒ olmak beni her zaman bir ad─▒m ├Âne ta┼č─▒m─▒┼čt─▒r. KreatifBiri'de hem yazarl─▒k hem de sosyal medya y├Âneticili─či yapmaktay─▒m. Sizlerin ele┼čtiri ve yorumlar─▒ kendimi geli┼čtirmekte en b├╝y├╝k katk─▒, o y├╝zden yaz─▒lar─▒m hakk─▒nda merak ettiklerinizi yorumlara ya da [email protected]'a yazabilirsiniz.
Bu yaz─▒y─▒ be─čendin mi?
00

Bir Cevap Yaz─▒n