Herkese merhaba,
Bu haftadan itibaren evrim serimize başlıyoruz. Evrim serimizin ilki “Cinsiyet Evrimi”. Bakalım evrimsel yolculukta cinsiyet kavramı ne zaman ve nasıl ortaya çıktı?

Keyifli okumalar…

Başlangıç:

Biraz geriye gidersek:
Tüm canlıların bilinen eski atası koaservattır. Koaservatlar daha sonra arke ve bakterilere evrimleşen tek hücrelilerdir.

Peki, neden bu kadar geriye gittik?
Çünkü evrimsel süreçte cinsiyetlerin ortaya çıkmasında hücre bölünmelerinin büyük etkisi var.
Şöyle ki: yukarıda bahsettiğimiz bu prokaryotik tek hücreliler, amitoz bölünme tipi ile ürerler. Ökaryotik, yani daha gelişmiş canlılarda, mitoz ve mayoz tipi hücre bölünmeleri görülür. Mayoz bölünmeyle birlikte cinsiyetler ayrılmaya başlar.

Cinsiyet’in Tanımı:

Cinsiyet, erillik ve dişilik arasında farklılık gösteren özellikler ağıdır. Buradan şu sonuç çıkıyor gibi gözükebilir: cinsiyetler sadece 2 çeşittir(erkek ve dişi). Hayır, belki türlerin %99’undan fazlası 2 çeşit cinsiyete sahip olabilir. Ama 2’den fazla cinsiyeti olan canlılar da bulmak mümkün. Örneğin: bazı mantar türlerinde 20.000 ile 30.000 arasında cinsiyet gözlemlenmiştir. Tetrahymena thermophila isimli silli protozoa türünde 7 farklı cinsiyet gözlemlenmiştir. Bu örnekler gibi daha birçok canlıda 2’den fazla cinsiyet bulunur.

Cinsiyetler Neden ve Nasıl Oluştu?

kromatik

Mitozdan mayozun evrimleşmeye başlamasıyla birlikte, cinsiyetler de evrimleşmeye başlamıştır. Mayozun evrimleşme sebebi, avantajlarının yanı sıra bu avantajların gelecek nesillere aktarılabilmesidir. Cinsiyetlerin evrimleşmesinin en temel sebebi, tür içerisindeki adaptasyon avantajının arttırılması ve iş bölümünün sağlanmasıdır. Bunun nedeni ise cinsiyetlerin evrimsel süreç içerisindeki başarılarının ebeveyn katkısı denen bir olgu dahilinde incelenmesidir.

Cinsiyetlere sahip türlerde, mayozun bölünmeden dolayı yüksek bir çeşitlilik görülmektedir. Bu, mayoz bölünmenin genetik yapısından kaynaklanmaktadır. Farklı cinsiyetler üzerinde farklı özellikler bulunur. Örneğin insanda dişiliği simgeleyen X kromozomu ile erkekliği simgeleyen Y kromozomu üzerindeki genler, birbirlerinden oldukça farklıdır ve farklı özellikler konusunda özelleşmişlerdir. Geri kalan kromozomlarımız ise erkek ile dişi arasında pek farklılık göstermez. Bu durum, kromozomların evrimsel süreçte birbirinden farklılaşmasına, dolayısıyla cinsiyetlerin oluşmasına neden olmuştur.

Yapılan araştırmalara göre canlılığın kökenlerinin tek bir cinsiyete -dişiye yakın- dayandığına dair fikirler sunmaktadır. Buna benzer üreyen canlılar(bazı sürüngen ve böcekler) vardır. Bu tip üreme çeşidine “partenogenez” denir. Partenogenez, bir dişi gametin bir erkek gamet ile döllenmeksizin, kendi kendine yeni bireyler oluşturmasıdır.
Tehlike arz eden, örneğin: türün devamlılığının riskli olduğu durumlarda bu canlılar tarafından, erkeklerin üretilmesini sağlayacak hormonlar salgılanır ve erkekler popülasyon içerisinde geçici olarak üretililir. Tehlike geçtikten sonra bu hormonlar azalır, bir daha da popülasyon risk altına girene kadar erkekler üretilmez. İnsanda da embriyolojik dönemin 6. haftasına kadar, erkek-dişi fark etmeksizin her bireyin vücut planı, dişi oluşacakmış gibi ilerlerler, ancak 6. haftadan sonra salgılanan cinsiyet hormonlarına bağlı olarak erkeklerin farklılaşır. Bu da bizi kökenlerimizin diğer tüm canlılarla ortak olduğu sonucuna ulaştırır.

Son Olarak:

Cinsiyet evrimini kısaca anlattık. Bu konu hakkında araştırmalar sürüyor. Belki ileride cinsiyet kavramı farklı bir boyut kazanır, kim bilir…
Ama temel olan en önemli şey erkeğinde, dişininde aynı evrimsel süreçlerden geçtiği (zamanla vücüt yapıları, hastalıkları değişse bile) temelinde ikisinin de eşit olduğudur. Bugün 8 Mart Dünya Emekçi Kadınlar Günü. Bilimsel anlamda kadın ve erkeğin eşit fakat toplumsal anlamda eşitliğin olmadığı bir dünyada bu yazıyı yazma ihtiyacı hissettim. Umarım beğenmişsinizdir ve umarım bilimselliği topluma bir an önce aktarabiliriz.

Cinsiyet Kavramına Bilimsel Bir Bakış: Cinsiyetin Evrimi 1

Tüm kadınların dünya emekçi kadınlar günü kutlu olsun!

Bilimle kalın!
Hoşça kalın!

Kaynakça:
www.evrimağacı.com
www.bilimveütopya.com
www.evrimseltip.org
www.yenibiyoloji.com
www.wikipedia.com