Herkese merhaba,

Bildiğiniz gibi geçen hafta tür kavramından bahsetmiştik. Bu hafta da geçen haftaki yazının devamı olarak türleşme kavramından bahsedeceğiz.
Keyifli okumalar…

Yeni Canlılar Meydana Çıkıyor

İlk olarak belli bir popülasyonda gerçekleşen evrimsel süreçleri ele alalım. Buna göre yerkürede yaşayan her çeşit canlı evrimsel süreçlere uygun bir şekilde evrilebilseydi bile dünyadaki toplam cins sayısı hep aynı kalırdı. Bununla birlikte soy tükenişini de göz önüne aldığımızda şu soruyu sormamız gerekirdi: Soyları tükenen canlıların yerini alan yeni türler nereden geldi? Lamarck, bunu araştırdı ve yeni türlerin sürekli kendiliğinden ortaya çıktığını varsayarak sorunun cevabını buldu.
Bugün artık yerküre atmosferinin bileşimi nedeniyle 3,8 milyar yıl önce mümkün olan yeni hayatların kendiliğinden başlaması gibi bir görüşün gerçekleşmeyeceğini biliyoruz. Demek ki bu sorunun cevabı başka bir şey, peki ne?

Atadan evrim

Çeşitlilik Nereden Geldi?

Çeşitlenme yeni biyolojik cinslerin oluşumudur. Burada da, ortak ata olarak isimlendirilen bir grup canlıdan kendi içinde çiftleşip verimli döller veren fakat diğer canlı gruplarıyla çiftleşse bile verimli döller veremeyen birden fazla canlı grubu oluşur.

Paleontologlar, bir “soy oluş” çizgisinin farklı popülasyonlarını karşılaştırırken onları çoğunlukla farklı cinsler olarak adlandırmışlardır. Bu değişiklik için de türleşme kelimesini kullanmışlardır. Fakat zaman içinde böyle bir değişiklik, cins sayısında bir artışa neden olmadığı için bu en iyi ifade ile filetik evrim ya da filetik kademelilik(canlıların sabit hızla başka canlılara dönüşümünü gösteren modelleme) olarak anılır.

Evrimsel biyologlar ise bunu tek bir ebeveyn canlıdan birkaç yeni tür oluşması olarak ifade eder.
Genel tanımı yukarıda verdik fakat evrimsel biyologların bu ifadesi, Darwin’ in Güney Amerika’ da kolonileşen bir alaycı kuşun Galapagos’un farklı adalarında üç yeni alaycı kuşları oluşturduğu sonucuna vardığı, Beagle yolculuğundaki gözleminin tanımlanmış hali gibidir.

Darwin'in notları

 

Türleşme Şekilleri:
4 çeşit şekli vardır.
Allopatrik( Farklı Yurtlu)
Simpatrik( Aynı Yurtlu)
Parapatrik( Komşu Yurtlu)
Peripatrik (Çevre Yurtlu)

 

Türleşmenin deneyi

Allopatrik(Farklı yurtlu)

Bir tür taksonu içinde yer alan tüm popülasyonlar, birbirleriyle fiili gen alışverişinde bulundukları yakın bir temas içinde olmazlar. Bazı popülasyonlar suyun, dağların veya türe uygun olmayan herhangi bir yerin oluşturduğu fiziksel engellerle birbirlerinden coğrafi olarak izole olmuşlardır. Bu engeller eşeyli üreyen canlılarda gen akışını düşürür hatta bazen durdurur ve her popülasyonun diğer popülasyondan bağımsız evrilmesine olanak sağlar. Böyle izole olarak evrilen bir popülasyona “Ayrışan Tür” denir ve bu yeni bir tür olarak tanınır. Bu sürecin tamamına ise Allopatrik Türleşme denir.

Simpatrik(Aynı Yurtlu)

Coğrafi izolasyona bağlı olmadan aynı coğrafyada farklı izolasyonlar nedeni ile izole olmasına Simpatrik Türleşme denir. Bu izolasyonlar zamansal, davranışsal, gametik vb. olabilir.

Parapatrik(Komşu Yurtlu)

Ayrık popülasyonlar arasında kısmi izolasyonlar oluşarak çiftleşmelerin durup çeşitlenmenin oluşmasıdır. Buna Parapatrik Türleşme denir. Burada izolasyonların kısmi olmasının nedeni popülasyondaki canlıların arasında tam bir engel olmaması ve bunun sonucunda zaman zaman birbirleriyle karışmasıdır.

Peripatrik(Çevre Yurtlu) 

Popülasyon içindeki bireylerin bir kısmının ayrılarak göç etmesi sebebi ile ayrılan bireyler ile geriye kalan bireyler arasında gen alışverişi durur ve çeşitlenme olur. Bu çeşitlenmeye Peripatrik Türleşme denir. Burada genetik sürüklenme önemli bir rol oynar. İlerideki yazılarda buna ayrıntılı bir şekilde değineceğiz 🙂

Türleşme Hızını Ne Belirler?

Bu sorunun tek bir cevabı yoktur. Şöyle ki bir canlının alanı, coğrafi ve ekolojik engeller ile parçalanınca ve bu canlıdaki gen akışı kısıtlanınca çeşitlenme hızlı ve sık olacaktır.

Evrimsel Süreçte Türleşme Kavramı 1

Son Olarak

Türleşme pat diye gerçekleşen bir şey değildir. Çok uzun yıllar süren ve hala devam etmekte olan bir süreçtir. 250 yıl önce Faeroe adasından getirilen fareler arasındaki çeşitlenme buna örnektir.

Bir sonraki yazımda görüşünceye dek…

Bilimle kalın!

Hoşça kalın!

Kaynakça ve İleri Okuma

1. https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/speciation-the-origin-of-new-species-26230527
2. http://www.wikizero.co/
3. https://evolution.berkeley.edu/evo101/VC1aModesSpeciation.shtml
4. https://evrimagaci.org/turlesme-2-turlesme-nedir-farkli-turler-nasil-olusur-allopatrik-turlesme-ne-demektir-89
5. Ernst Mayr / Evrim Nedir?
6. https://bilimfili.com/turlesme-nedir-nasil-gerceklesir/