Mizah günlük hayatımızın en önemli olgularından biri. Bizi güldürürken düşündüren, zaman zaman gözlerimizi açmamıza yardımcı olan bir kavram. Yapılış biçimi olarak bazı durumlarda abes kaçsa dahi herkesin bir mizah anlayışı mutlaka vardır.

“Kardeşim bende mizah seviyorum ama bazı şeylerin şakası yapılmaz” diyenler gelmeden önce bakalım mizah neymiş.

Nedir?

Mizah; bir gerçeği nükte, şaka ve takılmalarla süsleyip anlatan söz ya da yazı türü, gülmece. Sanat ve edebiyatta sık sık kullanılan bir anlatım tarzıdır. Batı dillerinden İngilizce ve Fransızcada mizah kavramı, humour sözcüğü ile karşılanmak. İngilizler, Fransızca “mizaç, tabiat, huy” anlamına gelen humeur’u homour’a çevirmişler ve bu kelime İngiltere’de “ruhsal bir neşe durumu ve şaka” anlamlarında kullanılmış. Osmanlıca–Türkçe Ansiklopedik Lügat ’ta mizah kelimesinin aslının “mûzâh” olduğu belirtilmiştir.  Bu sözlükteki tanımı ise; şaka, latife, eğlence olarak yapılmış.  

Tarihsel Süreç

Antik Çağ’da ağlamanın ürünü olan trajedinin aksine, gülmenin tezahürü olan komedinin tam olarak ne zaman ve nasıl doğduğu bilinmez. Bu hususta Aristo da dâhil birçok filozof ve din adamı komedyayı-gülmeyi çok da dikkate almaz ya da ehlileştirmeye çalışmış. Eflatun ise gülme esnasında kişilerin mantıksal davranamadığını, kontrolünü yitirdiğini söyleyerek özellikle gülme aracı olan alayın kişiliği zedelediğine dikkatleri çeker.

Mizah, tarih boyunca bir çeşit protesto, eleştiri veya muhalefet olmayı simgelediği için iktidar sahipleri tarafından yasaklanmak istendiği dönemler olmuş. İktidarlar mizahı ellerindeki gücü almaya yönelik bir saldırı olarak görmüş, şehirlerde ve hatta koca ülkelerde sesli bir şekilde espri yapıp gülmeyi yasaklamışlardır. Bunun en güzel örneklerinden birisi; Orta Çağ Hristiyanlık anlayışının -kilisenin- gülmeyi tamamen yasaklaması. Hayatı boyunca güldüğü görülmeyen rahipler ve rahibeler o zaman için şaşırılacak şey değildi.

mizah

Mizah Türleri

1. Katılımcı Mizah

Sosyal ilişkilerde kullanılan en yaygın mizah türüdür. Kişilerin bulundukları sosyal ortamlarda başkalarına ve kendilerine zarar verecek şeyler söylemeden insanları eğlendirebildiği mizah türüdür. Komik hikayeler, kelime esprileri, fıkralar ve komik anılar bu türün vazgeçilmez unsurları arasında yer alır. Bu tür mizah yapılan ortamlarda kimsenin alınacağı konular üzerinden mizah yapılmaz, herkes eğlenir ve kendilerini rahat hissederler. İnsan ilişkilerine en fazla katkı sağlayan mizah türü olarak değerlendirilir.

2. Kendini Geliştirici Mizah

Bu mizah türü için sosyal bir ortama ihtiyaç duyulmaz. Mizahın kişi tarafından algılanması yeterlidir. Kendi kendine gülebilen, eğlenebilen insanların sahip olduğu anlayıştır. Birinin kendi kendine güldüğünü görürseniz kendini geliştirici mizah yapıyor olabilir. Bu mizah anlayışına sahip insanlar genellikle esprili ve neşeli olarak görülürler. Hayatlarında sorunlarla karşılaştıklarında dahi gülebilir ve güldürebilirler.

3. Saldırgan Mizah

Ofansif mizah olarak da bilinir. Sosyal ilişkilerin bitmesine sebep olabilecek bir mizah türüdür. Uyumsuz bir tarzdır. Kişi kendini daha üstün gördüğü konular hakkında mizah yapabilir. Irkçı, cinsiyetçi ya da ayrıştırıcı söylemler kullanarak karşısındakini aşağılamaya, küçük düşürmeye ve alay etmeye çalışır. Karşısındaki kişinin üzüntüsü ya da kırılması bu mizah anlayışını benimsemiş insanlar için önemli değildir. Amaç kendi eğlenceleridir. Bunu kullanan kişiler zayıf gördükleri kişiler üzerinde hakimiyet kurmak için bu yol başvurabilirler.  Çoğunluk için bu mizah türü komik ve çekici gelmese de azımsanmayacak derecede sevilen bir türdür.

4. Kendini Yıkıcı Mizah

Uyumsuz türlerden biridir. Kişinin başkalarını güldürmek amacıyla kendi ile dalga geçtiği, aşağıladığı ve olumsuz durumlara sokmasıdır. Sosyal olarak aktif olmayan insanların benimsediği bir yoldur. Başkalarına yakın olmak, sosyal çevrelerinde kabul edilmek için bu yola başvurular. Bu anlayışı benimsemiş kişiler problemlerden, üzüntü gibi duyguların sebeplerinden ve gerçeklerle yüzleşmekten kaçmak için bu mizah türünü kullanırlar. Uzun vadede sağlıklı iletişim kurmayı güçleştiren bir yöntemdir.

5. Kara Mizah

Saldırgan mizahla karıştırılabilen mizah türüdür. Bazı sosyal platformlarda “Dark Humor” adıyla ayrı bir sekmede tutulur. Saldırgan mizahın aksine çok daha ciddi konular üzerinden mizah yapılır. Din, ölüm, savaş, doğal afet, hastalık gibi konuları ele alır. Halka açık alanlarla bu türü yapmaya çalışmak felaketle sonuçlanabilir fakat iyi yapıldığı takdirde mağdurun bile gülebileceği durumlar ortaya çıkabilir.  Ülkemizde en az benimsenen mizah türüdür.

mizah
Kara mizah ağlatırken bile güldürebilir.

Mizahı hepimiz severiz. Kimi saldırgan gibi sert türü kimi katılımcı gibi daha yumuşak olanı. Mizahın hayatımızı güzelleştirdiği yadsınamaz bir gerçek. Mesele buna vereceğimiz tepkilerdir. Bazen hayatımızın bir trajedi olduğunu varsaydığımız günlerde aklınızda bulunması gereken bir söz: Her komedi güldürmediği gibi her trajedi ağlatmaz.

Kaynaklar: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8

Editör: Efe Şen