Astronomi haberlerini takip eden etmeyen herkes Hubble teleskobunun adını duymuştur muhtemelen. 24 Nisan 1990’da fırlatılan ve hala aktif olan teleskop, kozmoloji tarihindeki en önemli uzay teleskoplarından biri. Ancak, son yirmi yıldır bilime büyük hizmetlerde bulunan bu teleskop artık emekli olmaya hazırlanıyor. Onun halefi olacak yeni proje ise James Webb uzay teleskobu.

james webb
Hubble Ultra Derin Alan Görüntüsü – Hubble teleskobunun çektiği bu görüntü 13 milyar yıl öncesinin izlerini taşıyor. Image Credit: NASA

Adını eski NASA başkanından alan James Webb teleskobu, bu yüzyılın en çok aksiliklerle yüzleşmiş projelerinden biri. ABD, Kanada ve Birleşik Krallığın ortak projesi olan teleskobun fırlatma tarihi tam 16 kez ertelenmek zorunda kaldı. Tüm bu ertelemeler, sürekli yeniden ayarlanan ek bütçeler yüzünden teleskoba bir takma ad bile bulunmuştu. 2010 yılında yayınlanan bir Nature makalesinde yer alan takma ad şöyle: “Astronomiyi yiyen teleskop.”

Peki tüm bu aksiliklere rağmen proje neden iptal edilmedi? Neden bu ısrar? İşin aslı şu ki James Webb teleskobuna ihtiyacımız var.

Projenin Ortaya Çıkışı

Teleskopla ilgili ilk planlar henüz Hubble bile fırlatılmadan önce tasarlanmış aslında. 1989 yılında Hubble’dan sonra sırada ne var diye düşünen bilim insanları, yeni bir uzay teleskobu üzerine planlar yapmaya başlamışlardı.

21. yüzyılın ilk on yılında tamamlanması planlanan teleskobun ilk fırlatma tarihi de 2007 idi. Ancak bu tarih önce 2011’e sonrasında 2013’e kadar ertelendi. Bu dönemde projenin iptali bile söz konusu oldu. ABD Temsilciler Meclisi, 2011 yılında projenin iptali için öneride bulundu ancak bu kabul edilmedi. Bu dönüşten sonra 8 milyon dolar ek bütçe alan teleskobun yeni fırlatma tarihi de 2018 olarak belirlendi.

Bu tarih yine ertendi tabii. Gerek test süreci gerek bazı insan hataları fırlatma tarihinin Mayıs 2020’ye kadar ertelenmesine sebep oldu. Bu sefer tam fırlatılacak derken araya bir de pandemi girdi. Şu an için geçerli tarih 31 Ekim 2021. Bekleyip hep beraber göreceğiz yeni bir ertelenmenin olup olmayacağını.

James Webb’in Görevleri ve İşlevleri

Evet, James Webb bizi çok uzun süredir bekletiyor. Ama dikkate alınması gereken önemli bir faktör de var. Bu teleskop tarihte inşa edilen en büyük teleskop. Birçok açıdan uzay teleskoplarının ilki konumunda. Dolayısıyla bütün bu ertelenmeler belirli bir seviyede anlaşılabilir de.

Peki bu teleskop uzaya fırlatıldıktan sonra ne yapacak? Görevleri neler?

james webb
Hubble ve James Webb teleskoplarının ayna boyutlarının karşılaştırılması. Hubble’ın ayna çapı 2.4 metreyken James Webb’inki 6.5 metre boyutunda. Credit: ESA/M. Kornmesser

James Webb’in görev süresi boyunca yapacağı çok fazla işi var. Bunları şöyle sıralayabiliriz:

  • Teleskop, uzay-zamanda yaklaşık 13,5 milyar yıl kadar öncesini gözleyebilecek. Yani big bang’den 200 milyon yıl (Hubble için bu sayı 500 milyon yıldı) sonrasına kadar gözlem yapabilecek durumda. Evrende bu kadar eski bir tarih daha önce hiç incelenmemişti.
  • Galaksi oluşum süreçlerinin araştırılması – yukarıda bahsettiğim gözlem kapasitesi ilk galaksiler ve onların oluşumuna dair verilerin toplanabilmesini sağlayacak.
  • Evrendeki maddenin %85’ini karanlık madde oluşturur. Bu maddeye ‘karanlık’ dememizin sebebi ışıkla etkileşime geçmiyor olması. Yani ne olduğu hakkında pek bir fikrimiz yok. Ancak karanlık maddenin kanıtlarını arayacak olan James Webb’in bu durumu değiştirmesi bekleniyor.
  • Projenin belki de en heyecan verici tarafı ötegezegenler görevi. Teleskop, ötegezegenlerin atmosferlerini inceleyerek uzaylı yaşam formlarının bırakmış olabilecekleri biyokimya izlerini araştıracak.
  • Güneş sistemindeki gezegenleri de inceleyecek olan teleskop, Neptün ve Uranüs’ü daha iyi anlamamıza yardımcı olacak.

james webb
James Webb’in Güneş Kalkanı – Teleskobu güneşin zararlı ışınlarından korumak üzere geliştirilen kalkan, görüleceği üzere devasa boyutlarda. Uzunluğu 21 metre ve genişliği 14 metre. Image Credit: NASA

Fırlatma ve Görev Süresi

Teleskobun ilklerinden birisi de uzayda alacağı konum. Hubble gibi gezegenin yörüngesinde değil ikinci Lagrange(L2) olarak bilinen bir noktada çalışacak. James Webb’in Dünya’dan 1,5 milyon km uzaklıktaki bu bölgeye ulaşması yaklaşık 30 gününü alacak.

james webb
Teleskobun konumlanacağı L2 noktasının temsili. Image Credit: NASA

Teleskobun görev süresiyse 5-10 yıl arası olarak planlanmış durumda. Hubble 25 yıldır çalışırken onun üstü olan bir teleskobun görev süresi neden bu kadar az diye sorabilirsiniz. Bunun sebebi teleskobun çalışacağı konum — L2 noktasında olmanın getireceği bir dezavantaj bu.

Hubble yörüngede çalıştığından gerektiğinde onarım işlemleri yapılabiliyordu. Ancak James Webb’in böyle bir lüksü olmayacak ve yakıtı bittiğinde fonksiyonlarının bir kısmını da kaybedecek.

Yararlanılan Kaynaklar:

  1. NASA
  2. Space.com

Editör: Cansu Köse