Opistobranşlar, hemen hemen tümü denizel olan: Deniz tavşanları(takım Anaspidea), deniz sümüklü böcekleri(Nudibranchia), deniz kelebekleri (Pteropoda) ve kabarcık kabukluları içerir.

opisthobranchia
Jorunna parva

Bu grup altında tanımlanmış tür sayısı yaklaşık 2000 dir. 

Opistobranşlar

Opisthobranchia barındırdığı türlerin de adından anlaşılacağı gibi yağmur yağdıktan sonra daha çok karşılaştığımız, üstlerine basmamak üzere dikkatlice yürüdüğümüz salyangozların(Prosobranchia) yakın kuzeni. Evrimsel süreçte genellikle bir kabuğa sahip Prosobranchiadan ve diğer Gastropoda lardan (kabuklulardan) farklı olarak embriyonik evrede iç organlar kitlesi ve sinir sisteminin 180 derece dönme(torsiyon) hareketi (bu hareketin kabukluların larval evredeyken ergin yaşamına adaptasyonu için elzem olduğu düşünülür) genellikle detorsiyona uğrayacak şekilde değişmiştir.

Denizlerin En Sevimli Canlılarını Barındıran Altsınıf: Opisthobranchia 1
Spurilla neapolitana


Gastropodların genelinde bulunan, solunum organlarını bulunduran manto boşluğu kaybolmuştur. Yakın kuzenleriyle kıyasladığımızda kabuklarının olmadığını yada iç kabuk halini aldığını gözlemliyoruz. Aynı zamanda diğer gastropodlarda görülen solunuma yardımcı ktenidyumları ve proteinden yapılı bir kapakçık olan operkulumlarını kaybetmişlerdir.

Seçici zorlama bu özelliklerin evriminden sorumludur. “Neden oldu” gibi sorular bilinmezken doğa zaten bu canlının -kayıplarıyla- nasıl başa çıktığıyla ilgilenir. Kazançların kayıpların sonucu mu yoksa kayıpların kazançlar sonucu mu gerçekleştiği bugünün filogenetik çalışmalarıyla aydınlatılmaya çalışılmaktadır. Peki, sevimli deniz tavşanları, deniz sümüklü böcekleri bu kayıplarla ne yaptı da doğal seleksiyonun süzgecinde elenmedi?

opisthobranchia

Örneğin çoğu deniz sümüklü böceklerinde gaz değişimi serata adlı dorsal(sırt) konumlu parlak renkli çıkıntılarla gerçekleşir. Bu çıkıntılar sindirim sisteminin uzantılarını da içerir. 

opisthobranchia
Glaucus atlanticus serataları(Mavi deniz tavşanı/ejderhası)

Kabuğun gerilemesi yada kaybı potansiyel avcılara karşı güvenlik açığı demektir; opistobranşların serataları, Cnidarian atalarından(denizanalarını, deniz şakayıkları ve hidraları kapsayan ilkel hayvanları barındıran filum) elde ettikleri nematosit adlı yakıcı hücrelere sahip olmuştur. Bu hücre salgıları felce sebebiyet verir ve opistobranşların en büyük silahıdır. Bazı nudibranşlar serata yerine sırtlarından yükselen tüysü uzantılara sahip.

opisthobranchia
Flabellina affinis
opisthobranchia
Aplysia californica
Aplysia spp. (Deniz tavşanlarını içeren Aplysia alt türleri) kabuğa sahip olmama açığını kapatmayı kimyasal olarak kendini savunmakta bulmuştur, bunu da kırmızı deniz yosunu diyetine borçludur.

Başlarında tipik olarak rhinofor taşırlar. Deniz yaşamında özellikle sert kabuğa sahip bir deniz canlısı değilseniz rhinoforların önemleri çok büyüktür. Bu diğer gastropodlarda bulunan osfaradyumlara benzer kemosensörlerdir. Kemosensörler için kimyasal enerji değişikliklerini algılayan gözler diyebiliriz. Potansiyel avcıları fark ederek onlardan kaçınmayı, potansiyel avlara daha kolay ulaşmayı sağlar.

opisthobranchia
Dendronotus arborescens şematize görüntüsü

Genel olarak hareket ayağın ventralindeki (altındaki) sillerle ve ayağın dalgalı hareketiyle (pedal dalgalanma) gerçekleşirken bazı türlerde parapodlar bulunur(para: yalancı, pod: ayak), bunlar ayağın yani manto kenarının lateral katlanmalarıdır. Bu katlanmalar birbirine çarparak hızlı hareketi gerçekleştirir.

Denizlerin En Sevimli Canlılarını Barındıran Altsınıf: Opisthobranchia 2
Dailula sandiegensis şematize görüntüsü

Pteropodlarda(ptero:kanat, pod:ayak kanatayaklılar) bu ayakların iki tane olması da deniz kelebekleri olarak adlandırılmalarına sebep olmuştur.

opisthobranchia
Thecosomata

Evrimsel süreçte derin denizlerin baskın türleri haline gelmiş, dana önce düşünülenin aksine deniz ekosisteminde besin zincirinin olmazsa olmaz halkalarını oluşturan opistobranşlar; elenmemek adına gerekli olan tüm adaptasyonları gerçekleştirmiş ve kayıplarını kazançlarıyla fazlasıyla dengelemiş. Sevimlilikleri ve hayran bırakan renk skalalarının yanında ölümcül nematositlerinin kimyasal çeşitliliği ve gücü de açığa çıktıkça akıllara yalnızca ”Sev ama uzaktan!” cümlesi geliyor.

Kaynaklar 1, 2 Biology of Invertebrates-Jan A. Pechenik