”Otizm sahibi insanlar edebiyatı anlayabilirler”

Otistik olan ve çiftlik hayvanları konusunda yenilikleri ile ünlü olan Temple Grandin ile kısa öyküler okuma şansını yakalayan James Savarese, Eylül ayının başında paylaştığı yazısında bu konu hakkında bizi bilgilendirdi.
Söylenene göre, uzmanlar otizm kaynaklı bazı bozuklukların, edebiyatı otistik beyinlere uygun yapmadığını açıkladı. Fakat Grandin bize bunun aksini gösteriyor.

otizm

Otistik İnsanlar Da Edebiyatı Kavrayabilir!

Savarese, 21. yüzyılın başlarında olmamıza rağmen hala otistik insanların neler yapabildiği hakkında pek bilgiye sahip olmadığımızı düşünüyor. Kurgusal olmayan düz yazı ve şiir yayınlayan bir oğul yetiştirmenin ona otizmin edebi anlama yetisine bir engel olmadığını öğretmiş. Aksine, Savarese bunun bir lütuf bile olabildiğine inanıyor. Kurguyu bu insanlarla tartışmak onun bu konudaki inancını daha da kuvvetlendirmiş.

Otizm ve Taurette sendromu gibi konulara değindiği Mars’taki Antropolog adlı kitabında Oliver Sacks, Grandin gibi otistik insanların edebiyata karşı ilgisiz hatta sosyal, duygusal ve dil-bilimsel farkları kavramada kabiliyetsiz olduklarını belirtiyor fakat Savarese bu doktorun aslında yanıldığını düşünüyor.

Uzmanlara göre, otizmin “üçlü bozukluğu” (iletişim, hayal gücü ve sosyal etkileşim), edebiyatı otistik beyinlere uygun olmasını engelliyor. Son üç asırdaki araştırmalara göre kabul edilmiş eksiklikler iki ana alanda: akıl teorisi ve mecazlı dil idrakı. Argümana göre, otistik insanlar diğer insanların zihnindekilere bir farkındalık, bilinç geliştiremiyorlar.

Otizm Kavramları Anlamak İçin Bir Engel Mi?

Eğer otistik insanlar mecaz, ironi gibi kavramları algılayamıyorlar ise nasıl okudukları metnin daha derin olan anlatılarını algılayabilirler? Bir taş kalpli, kendine yeten gerçeklik, otistik bilince eziyet ediyor. Otizm hakkındaki bu görüş o kadar yaygın oldu ki satış rekorları kıran The Curious Incident of the Dog in the Nightmare adlı roman, sosyal ve mecazi şaşırtmayı ana-karakterin kişiliğinde merkezi bakış açısı yaptı.

otizm
The Curious Incident of the Dog in the Nightmare adlı romanın tiyatro uyarlaması

Savarese: Fakat zamanla, perspektifler değişir ve klişeler bocalamaya başlar.

Temple ile Among Animals: The Lives of Animals and Humans in Contemporary Short Fiction‘dan iki hikaye hakkında tartışan Savarese, hikayelerin birinde “Meat”, bir adam ticari çiftlik hayvanları üretimi konusunda dehşete düşer ve insancıl bir şekilde ailesinin yiyeceği hayvanlar yetiştirip kesmeye karar verir.

Hikaye hayvanlara zamanla bağlanan adamın küçük kızı tarafından anlatılıyor ve Saverese’e göre hikaye basmakalıp olmaya karşı geliyor. Yazar C.S. Malerich, insanca hayvan kesmenin pratik bir zorunluluk olduğuna inansa da, Cleanth Brooks’un isimlendirmesi ile “uyumsuzluğun kabullenilmesi” onun öncelikli bağlılığı. İlgi göstermenin ve öldürmenin uzlaştırılabileceği kolay bir yol yazara göre bulunmuyor.

otizm

Savarese ve Grandin’in tartıştığı hikayelerden diğeri olan Dante, “Inferno”da ise şeytanın kanatlarını çırptığında, rüzgar cehennemin merkezindeki suları buza dönüştürüyor. Şeytan bulunduğu gölden kaçmaya çalıştıkça daha da hapsoluyor. Templeéa göre bu bir paradoks. Şeytanın imgesi, aslında kendi ızdırabını tetikliyor, karışık psikolojik bir doğruya ulaştırıyor. Ateşli hiddet ile Tanrı’nın sıcaklığından ebediyen uzaklaşıyor.

Bu hikaye, Temple’ın asosyatif zihninin hayvan çiftliği üretimi hakkında yazmaya çalıştıklarını zorlaştırmasına neden oldu: “Eğer hayvanları çiftleştirmemiş olsaydık, hiçbir zaman hayata gelmezlerdi. Onlar hayattayken, onlara iyi bir yaşam tanımalıyız.” Temple, Dante’nin metnindeki cehennem ile et saklanan yerin ısısını birbirine bağdaştırıyor. İki durumu da paradoks olarak tanımlıyor.

Hikaye Temple’da Martha Nussbaum’un tanımı ile sağlam bir ifade bırakıyor: “Hayvanlar ve insanlar arasındaki ilişkideki trajedinin ortadan kaldırılamaz kalıntısı.” Yazara göre bu Temple’ın bu konudaki düşüncelerindeki derinliği ortaya çıkardı, hatta belki de kesinleştirdi.

Savarese yazısını güzel bir öneri ile bitiriyor “Edebiyat okurken otistik insanlar da çoğumuzun keyif aldığı şeyden keyif almalı: okumak için bir şans ve verilen açıklama”.

Çevirinin orijinal metni için tıklayınız.