Çevremize karşı ne kadar duyarlıyız? Yardıma muhtaç birine hemen yardım ediyor muyuz? Yoksa seyirci mi kalıyoruz? Son zamanlarda ülkemizde yayılan bir videoda yerde yatan nöbet geçiren bir adamın çevredeki kişilerden yardım almaması tepkiye neden olmuştu. Bir motosikletçinin olaya müdahale etmesi ile görüntülenen bu durum yeniden “Bystander Effect”i (Seyirci Kalma Etkisi) gündeme getirdi. Orada bulunan insanlar neden yardım etme eğilimi göstermedi? Olaya neden seyirci kaldı? Seyirci kalma etkisinin oluşmasındaki nedenler nelerdir? Bu etkinin tarihsel sürecini, psikolojik sebeplerini, bu kavram üzerine yapılan deneyleri ve bu etkinin kişisel müdahalesini, bu yazımda özetleyerek sizlere açıklamaya çalışacağım.

seyirci kalma etkisi

Seyirci Kalma Etkisi; yardıma muhtaç bir durumda, çevrede olaya tanıklık eden kişi sayısı ne kadar fazla ise, müdahale eden kişi sayısının o oranda düştüğünü belirten psikolojik bir terimdir. Bu terimin ortaya çıkmasına yol açan olay Kitty Genovese adlı genç bir kadının New York’ta sokak ortasında bıçaklanarak öldürülmesidir. 13 Mart 1964 Cuma günü Genovese, işten eve dönerken Winston Moseley adlı bir adamın saldırısına uğrayarak acımasızca öldürüldü. Genovese’in çığlıklarına ve yardım talebine rağmen olaya tanıklık ettiği söylenen yaklaşık 38 kişi uzun bir süre boyunca hiçbir şekilde eylemde bulunmadı. Ancak 20 dakika sonra polisi arayan sadece bir kişi vardı.

Bu olay sonraki gün bütün gazetelerde yayımlanarak olaya tanıklık eden ama buna rağmen eylemde bulunmayarak yardımcı olmayan apartman sakinlerinin kınanmasına neden oldu. Bu sayede bazı kişilerin 20 dakika sonra bile olsa neden yardım ettiğinin ve bazı kişilerin ise neden hiç yardımcı olmadığının psikolojik araştırmaları başlamış oldu. Psikolog olan John Darley ve Bibb Latene, bu olay sonucu yaşanan psikolojik etkenleri açıklamak adına, 1970’te “Seyirci Kalma Etkisi” diye literatüre yeni bir kavram eklemiş oldu. Başkalarının varlığının kişi üzerindeki desteğe ihtiyacı olan birine yardımcı olma isteği üzerindeki engelleyici etkisi, sorumluluğun yayılması, değerlendirilme kaygısı (yargılanma korkusu), çoğulcu cehalet (belirsiz bir durumu tanımlarken başkalarının açık tepkilerine güvenme eğilimi) olarak üç farklı psikolojik süreç tanımlandı.

seyirci kalma etkisi

Sorumluluğun yayılması, olaya tanık eden kişilerin sayısı arttıkça her kişinin kendi içindeki sorumluluk kavramının azaldığını öne sürmektedir. Başka kişilerin varlığı sorumluluk bilincini azalttığı gibi eyleme geçme durumunda geç müdahale etmesine neden olur. Normal bir zamanda insanlara acilen yardıma muhtaç birinin varlığında ne yaparsınız sorusu sorduğunuzda büyük bir ihtimalle cevabı “Tabii ki yardım ederim.” olacaktır. Ancak böyle bir durumun gerekliliği karşısında genel olarak ters tepki vermelerine neden psikolojik süreç içerisinde bulunurlar. Yardım etmekten kaçınırlar.

Değerlendirilme kaygısı, yardım ederken bulunduğu davranışın doğruluğunun şüphesi, tehlikeli bir harekette bulunma endişesi, olaya müdahalede ortaya koyduğu tepkinin yasal sonuçların bulunması düşüncesini ortaya çıkarır. Bu bağlamda kişi herhangi bir müdahalede bulunmayı inkar eder.

Çoğulcu cehalet, kişiye müdahale edip etmemesi kararsızlığında iken, olaya tanıklık eden kişilerle aynı tepkiyi vermesi gerektiğine inanması sonucu ortaya çıkan bir kavramdır. Kişi çevresindeki şahısların düşüncesini bilmemesine rağmen, davranışlarını taklit etmesi gerektiğini düşünür. Belirsizliğini ortamda bulunan kişilere mâl eder.

Birine yardımcı olmama davranışı daha birçok nedene bağlı değişmektedir. Yardıma muhtaç olan kişinin cinsiyetine, kıyafetine, nasıl bir yerde olduğuna bağlı yardım etme eğilimi farklılaşmaktadır.

Çevredeki kişilerden birinin desteğe ihtiyacı olan şahsı tanıması, kişinin gerekli savunma eğitime sahip olması, edindiği eğitim sayesinde tıbbi bir yardımda bulanabilecek bir kişi olması müdahale edebilecek konumda olmasını kolaylaştırıyor.

Müdahil olmanızı gerektirecek herhangi bir olay ile karşılaştığınızda etraftaki kişilere güvenmek yerine olayı sorgulayıcı bir gözlem yaparak en iyi nasıl yardımcı olabileceğinizi düşünebilir ve seyirci kalma etkisinden uzaklaşabilirsiniz. Acil durumlar ile başa çıkmak için acil müdahale dersleri alabilirsiniz.

Son yapılan çalışmalara göre yardım etme kararı şahsın kişisel özelliklerinden kaynaklanıp değişebilmektedir. Kişinin bulunduğu veya yetiştiği kültür tarzına da bağlıdır. Bu dışavurum üzerine birçok deney de yapılmıştır.

Kaynaklar: 1, 2, 3, 4

Editör: Cansu Köse